A Igrexa de San Salvador de Caamanzo, situada no municipio de Vila de Cruces, é un dos templos románicos máis notables da comarca do Deza e un testemuño vivo do esplendor monástico medieval galego. A súa orixe remóntase ao século X, cando os Condes de Deza, don Gonzalo e dona Teresa, fundaron neste lugar un mosteiro benedictino sobre un antigo templo prerrománico. Estes mesmos nobres impulsaron tamén a creación do próximo Mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro, co que Caamanzo comparte vínculos históricos e estilísticos.
A igrexa actual foi construída no ano 1166, coincidindo co período de maior apoxeo do mosteiro e da arte románica en Galicia. Naquela época, o mosteiro albergaba unha comunidade de monxes, posteriormente substituída por monxas benedictinas, e gozou de gran relevancia, recibindo mesmo doazóns da raíña dona Urraca. No século XVI, en 1516, a institución foi incorporada ao Mosteiro de San Paio de Antealtares de Santiago de Compostela. Hoxe, do antigo mosteiro apenas se conservan algúns restos arquitectónicos, como a arcada da sala capitular, pero a igrexa monacal mantense en excelente estado.
O templo conserva a súa planta basilical orixinal, con tres naves e tres ábsidas, e conta con unha notable riqueza en decoración escultórica. A súa porta principal, de arquivoltas semicirculares, mostra figuras de anxos cos brazos abertos e un Cristo Salvador bendicindo no tímpano. A porta lateral, que daba acceso ás dependencias monásticas, está coroada por un Agnus Dei esculpido, exemplo da pureza e sobriedade do románico galego. No dintel do pórtico do muro sur pode lerse unha inscrición que lembra a súa reconstrución entre 1166 e 1204, testemuño material da pervivencia da súa historia.
Hoxe, San Salvador de Camanzo constitúe un espazo de gran valor histórico, artístico e espiritual, onde se combinan a serenidade da contorna rural, a pegada do pasado monástico e a mestría da arte románica galego. É unha visita imprescindible para quen desexa comprender o legado medieval da comarca do Deza e a influencia compostelá na arquitectura relixiosa de Galicia.
